Kristanaj kalendaroj

Sergio Pokrovskij

La proksimi°anta fino de la jarmilo ■ajnas konvena okazo por ekzameni la fonton de niaj kalendaraj tradicioj.

EpoÂa evento [jaro 284a]

En la jaro 1030a de Nabonasaro, imperiestro Karo (Carus) militiris kontrař Persujo kun sia malpli a°a filo Numeriano. Facile okupinte Mezopotamion kaj preninte Ktezifonton (Kthsifţ n), li meritis la titolon Persicus Maximus, ař La Plej Granda Venkinto de la Persoj. Dum tiu milito li mortis Ś lař iuj, sekve de malsano, lař aliaj, frapite de tondro. Ăar estas sciate, ke Romia imperiestro ne povas avanci trans Ktezifonton.

Post la morto de sia patro Numeriano deklaris la militon finita kaj komencis retiradon. Ăar li suferis je okuldoloro, oni portis lin en palankeno. Al la demandoj pri lia sano Aper, la pretoriestro (prŠfectus prŠtorio), Šiam respondis:

Ś Li ne eliras, Šar liajn malsanajn okulojn dolorigas la vento kaj la suno.

Tamen la kadavra odoro malka■is la krimon. Sur la tendara placo la trupo serŠis homon, kiu plej bone ven°os la morton de Numeriano kaj regos la ■taton. Kaj per dia inspiro Šiuj unuvoŠe proklamis imperiestro Dioklecianon, oficiron de korpogardistoj.

Apenař Diokleciano eliris sur la podion kaj akceptis la titolon Ařgusto, oni lin demandis, kiel mortis Numeriano. La nova imperiestro elingigis la glavon, mortigis Aperon kaj deklaris:

Ś Jen la murdinto!

Tio okazis la 17an de Septembro de la jaro 1038a de Romo, jam apud Žalkedono.

La erao de Diokleciano

Mi ne esploros diversajn konjektojn pri tiu suspektinda historia incidento, sed mi provos pruvi, ke °i estas la bazo de la nuna internacia jarkalkulo.

Diokleciano sin montris eminenta imperiestro, li draste reformis la politikan sistemon de Romio kaj regis pli ol dudek jarojn (pli ol ajna el la multegaj imperiestroj de la antařaj 150 jaroj); liaj reformoj kreis bazon por disigo de Romio en Bizancion kaj Hesperion; kaj post lia libervola abdiko tuj rekomenci°is enlandaj militoj. Tial en la egipta tradicio enradiki°is la kutimo nombri la jarojn lař ôla erao de Dioklecianoö. Krome, lař iuj fontoj, Konstanteno la Granda naski°is en la 1a jaro de Diokleciano.

Bedařrinde, kiel preskař Šiuj bonaj imperiestroj Diokleciano persekutis la kristanojn; tial la papoj de Aleksandrio, por ne makuli ekleziajn dokumentojn per lia nomo, nomis lian eraon ôjaroj de la martirojö (crĎ noi ó pŇ tţ n mart rwn). Tiun eraon °is nun uzas la koptoj kaj etiopoj.

La tero, la suno kaj la luno

La problemoj kalendaraj, kaj speciale Paskaj, klare montras la konflikton de tradicioj Orientaj kaj Okcidentaj, kiuj influis kristanismon.

Tri fenomenojn uzis la homaro por mezuri la tempon:

La diurna ciklo estas la plej grava. Necesas nenia instrumento por kalkuli tagojn. La horo kaj la sekundo estis difinitaj per avera°a diurno.

Ankař la lunaj cikloj facile observeblas. Oni klare distingas 4 proksimume 7-tagajn fazojn; la Šiela lunciklo mirinde proksimas al la homa ciklo menstrua; kaj la gravedan periodon oni oportune esprimas en monatoj. Tial la lunon aparte atentis la socioj matriarkaj.

La sezona ciklo kaj la suna jaro malpli evidentas en la zonoj intertropika kaj subtropika, kie aperis la unuaj civilizoj. Tamen la egiptoj devis atenti la levi°ojn de Nilo, kaj la patriarkaj arjoj, veninte de Nordo, kunportis sunkulton.

La egipta jaro

La sezona, ař tropika jaro dařras 365,2421988 da diurnoj (365d5h48m46s); do, 365 plenajn diurnojn. Akceptinte la diurnon kiel bazan tempounuon, la egiptoj tre konsekvence akceptis 365-tagan jaron.

Por tia decido necesas sufiŠa intelekta kura°o, kian la moderna publiko internacia ne havas. Ăar tia jaro rimarkeble ekartas de la sezona ciklo: je 10 tagoj dum 40 jaroj (unu generacio). La egiptoj tion sciis kaj korektis siajn planojn sen tordi la tempounuojn.

Post 1461 egiptaj jaroj (t.e. post 1460 jaroj Juliaj) la egipta jarkomenco, pasinte tra Šiuj tagoj de Šiuj sezonoj, revenas al la origina punkto en la sezona ciklo (lař la Julia kalendaro). Tion la dioj faris intence, por ke Šiu festo sanktigu la tutan sezonan ciklon. La tutan historion de la antikva Egiptio kovras 4 tiaj periodoj, ekde la 19a de Julio de la jaro 4241a a.K. (lař la Julia kalendaro).

Ankař la egiptaj monatoj estis egallongaj: 12 monatoj po 30 tagoj, plus 5 tagoj ekstermonataj fine de la jaro. Tial la egiptaj tempomezuroj, ekz-e ô3 jaroj 3 monatoj 3 diurnoj kaj 3 horojö havas precizan signifon (28515 horoj), dum en la nuna kalendaro necesas scii, kiaj jaroj kaj monatoj konsistigas tiun ôdařronö.

Barbaraj konkerantoj: la hiksosoj, la grekoj, la romianoj, Šiuj trudis al la egiptoj superjarojn; nur la romianoj sukcesis (ekde la 26a jaro a.K.); tamen astronomoj kaj kronologoj plu preferis la konstantan egiptan jaron. Pri °iaj avanta°oj konsentis la Šefreprezentanto de la tercentra sistemo Klařdio Ptolemeo (81ľ161; lian ôRe°an kanononö ankař postaj kronologiistoj dařrigis en la egiptaj jaroj °is la falo de Konstantinopolo en la jaro 1453a) kaj lia suncentra oponanto Koperniko (en siaj luna kaj planeda tabeloj).

En la Mezepoko 365-tagan kalendaron retenis la armenoj.

La Julia kalendaro [jaro 46a a.K.]

En la kalendaro de Julio Cezaro, Šiu kvara jaro estas superjaro 366 tagojn longa. Sekve la jarlongo varias, sed konstantan longon havas la jarkvaroj: po 1461 diurnojn. Tiel la malgranda spegulas la grandan Ś kp la 1461-jaran periodon de la egipta kalendaro!

Jarkvaroj estas akceptebla tempounuo: tion klare pruvas la tempokalkulo per olimpiadoj. Kvarobliginte la tempounuon, la Julia kalendaro 64-oble pli °uste esprimas la sezonan ciklon ol la egipta. Tio estas bona kompromiso.

La luno

Sed la Julia kaj la egipta kalendaroj tute malatentas la lunon.

Tute male, en la Mezopotamia kultura rondo oni Šiam respektegis la regantinon de la nokto. La islamanoj konsekvence uzas lunajn monatojn, 12 tiaj monatoj formas jaron longan je 364 tagoj (ař 365, en la superjaroj). Sekve, la islamaj monatoj vagas tra la sezonoj ankorař pli rapide ol la egiptaj.

La islama kalendaro anstatařis Še la araboj pli antikvan lunsunan kalendaron, kreitan de la Âaldeoj kaj adoptitan de la judoj post la reveno el Babelo.

Meze de la 1a jc a.K., preskař samtempe Âaldeoj, grekoj (Metono: Š. 432 a.K.) kaj Šinoj trovis 19-jaran ciklon, en la Eřropa kulturo konatan kiel la ôMetona cikloö. ěin esprimas la egala╝o:

19 lunaj jaroj = 235 lunaj monatoj = 6940 diurnoj = 19 Juliaj jaroj.

En tiu ekvacio, 235 = 19Î12+7, t.e. 7-foje dum la 19-jara periodo oni aldonas kroman lunmonaton (7 jaroj en la periodo estas ôsuperjarojö).

Fakte 19 Juliaj jaroj longas ne 6940, sed 6939,75 da diurnoj; sekve, dum 4 Metonaj periodoj akumuli°as eraro je 1 diurno. Kalipo (330 a.K.) proponis mallongigi Šiujn 4 Metonajn ciklojn je 1 diurno, t.e. en la 76-jara periodo fari unu ôplenanö (30-tagan) lunmonaton ôneplenaö (29-taga). Do,

76 lunjaroj Kalipaj = 940 lunmonatoj Kalipaj = 27759 diurnoj = 76 Juliaj jaroj.

Kun tiu korekto la luna kalendaro bonege akordas kun la Julia kalendaro: post 76 jaroj la lunaj fazoj revenas al siaj Juliaj datoj. Tial la Kalipa sistemo poste i°is bazo de la Aleksandria paskaro. Tamen estas du problemoj:

  1. la Julia kalendaro akumulas eraron rilate al la suno, kaj lař hebrea tradicio Pasko devas esti printempa festo (ial la Eternulo malatentis la Sudan duonglobon);
  2. rilate la lunon, Šiujn 304 jarojn akumuli°as unutaga eraro.

La 1a problemo neniom impresis la judojn. De nun ankorař pli ol 2000 jarojn Pasko ne transiros la 25an de Majo (Gregorian) Ś kaj lař la rabenoj, °is la baldařa veno de la Mesio je la sabata jarmilo (jaro 6000a de Adamo, t.e. post nur 243 jaroj de nun) Pasko certe restos festo printempa (en la Norda duonglobo).

Male, Šar la hebrea kalendaro kalkulas per novlunoj, tial la precizan difinon de la luna monato la judoj atentis tre zorge. Tial Š. la jaro 358a (ař 499a, diversaj fontoj indikas malsamajn datojn; eble malsamtempe en diversaj lokoj) la judoj akceptis la korekton de HiparÂo (Š. 125 a.K.): Šiujn 4 Kalipajn periodojn mallongigi je 1 diurno. Do,

304 lunjaroj HiparÂaj = 3760 lunmonatoj HiparÂaj = 111035 diurnoj =
304 jaroj Juliaj sen 1 diurno.

Por Šiuj praktikaj celoj la avera°a juda monato luna (29d12h44m3,3s) egalas la astronomian (29d12h44m2,8s). La avera°a juda jaro estas je 6m39s pli longa ol la tropika (la ekarto: 1 diurno dum 210 jaroj). Unuopa juda jaro havas 353, 354, 355, 383, 384 ař 385 tagojn.

La Pasko kristana

Baldař ni vidos, kiel la kristana jarkalkulo estas ligita kun la difino de la kristana Pasko.

La unuaj kristanoj estis judoj, ili uzis sian kalendaron, kaj tute nature la dato de la Krucumo estis esprimita jude. La apostoloj plu praktikis la judajn ritojn, i.a. la Malnovtestamentan Paskon (PesaÂon). Sen enkonduki apartan feston je la 16a de Nisano, la judokristanoj atribuis al sia Pasko de la 14a de Nisano novan sencon: ôili festis la Savan Paskonö, tż n toÓ pú sca swthrů on ś ort n [Eřzebio, 5:23]; la tutan elaŠeton kaj savon ili festis sinteze, ligante tion al la eřÂaristio. ôĂar por ni Pasko estas oferita, nome Kristoö [1Kor 5:7].

Sed por la kristanoj el la ônacianojö tiu ôKrucuma Paskoö, pú sca staurŔ simon, estis tro paradoksa, eŠ ofenda (simile, la kruco nur en la 4a jc aperas kiel kristana kulta╝o). Tial granda plimulto da kristanoj preferis festi la ôPaskon Relevi°anö (pú sca ó nastú simon) je la dimanŠo sekvanta PesaÂon; tio ja tute similis la paganajn festojn de revivi°antaj gedioj.

Aniceto kaj Polikarpo [155ľ163]

Skribis s-ta Ireneo (Eä rhnaő oj ) de Liono:

ů La disputo koncernas ne nur la tagon de Paskofesto, sed ankař, kian faston teni.

S-ta Polikarpo vizitis Romon sub Aniceto. Pri diversaj aferoj ili havis disputojn, sed Šiam tuj repaci°adis; tamen Ši tiun Šefan demandon ili eŠ tu■i ne volis; Šar nek Aniceto povis persvadi Polikarpon forlasi tion, kion Šiam faris Johano la disŠiplo de nia Sinjoro kaj la aliaj apostoloj, kiujn Polikarpo konis; nek Polikarpo Aniceton, dirantan ke li devas respekti la tradicion de siaj antařuloj.

Malgrař tio ili restis en komunio unu kun la alia; certe, Aniceto respekte lasis Polikarpon eřÂaristii en lia Eklezio; kaj ili disi°is en paco inter si kaj kun la tuta Eklezio.

Papo Viktoro [190ľ202]

Pasis 30 jaroj, kaj la Roman katedron okupis Viktoro, la unua papo kun nomo Latina, kaj la unua pretendinta regi ekleziojn ekster la Roma patriarkujo. Li provis ekskomuniki Šiujn (fakte, temis pri Aziaj eklezioj) kiuj festis Paskon ôhebreeö je la 14a de Nisano (la ôdekkvaraulojö, tessareskaidekatů tai, quatordecimani). Kvankam la Relevi°a Pasko jam estis preskař Šiea kutimo, tamen la brutala elpa■o de Viktoro kařzis fortajn protestojn. Ankař Ireneo de Liono, mem dimanŠulo, pli ol iu ajn farinta por plifirmigi la ařtoritaton de Romo, sendis repacigan leteron, kies fragmenton mi ╝us resumis.

Fine de la 3a jc la Aziaj eklezioj forlasis la apostolan tradicion kaj ali°is al la °enerala kutimo.

La Nicea Koncilio [325]

Vulgara opinio, inspirinta la Gregorian reformon, atribuas al la Nicea Koncilio la regulon: Pasko okazu je la unua dimanŠo post la unua plenluno post la 21a de Marto (ař printempa ekvinokso).

Nu, pri la ôNicea reguloö dokumentoj mankas. Jam komence de la 5a jc oni nenion povis trovi. La Koncilio Nicea (kaj postaj koncilioj!) okupi°is pri tiu afero, sed kion °i decidis, tion scias neniu.

Estas tamen sciate, ke ankař poste diversaj eklezioj festis Paskon malsamtempe; ekz-e en la jaro 387a Romo havis Paskon je la 21a de Marto (post la plenluno de la 19a de Marto), kaj Aleksandrio, je la 25a de Aprilo (5-semajna diferenco). Dum unuj festis, aliaj fastis. Do, ař la papoj de Romo malobservis la Niceajn regulojn, ař la reguloj ne estis tiom precizaj.

Pasko kaj la Suno Nevenkebla

Tamen io pri la ekvinokso ja estis dirita. La imperiestro Konstanteno en sia prikoncilia letero akre atakis la lař li absurdan judan manieron festi po du Paskojn samjare. Ni klarigu tiun akuzon.

Por la judoj ekvinokso ne estas speciale interesa tempopunkto. Ilin interesas la luno, ne la suno. En la 4a jc la 14a de Nisano povis fali je la 19a kaj 18a de Marto (en la jaroj 5a kaj 16a de la juda 19-jara ciklo) Ś do, antaři la ekvinokson. Ekz-e ╝us antař la Nicea Koncilio PesaÂo okazis je 321ľ03ľ30, 322ľ03ľ20, 323ľ04ľ07. S-ta Konstanteno estis denaska sunkultano, ╝us (en la jaro 321a) li feriigis ôla honorindan tagon de Sunoö (venerabilis dies Solis), do por li la printempa ekvinokso estis natura punkto jarkomenca. Tial lař lia logiko, en la suna jaro inter 321ľ03ľ21 kaj 322ľ03ľ21 Pasko okazis dufoje; male, inter 322ľ03ľ21 kaj 323ľ03ľ21, nulfoje.

Ăiel ajn, en la Aleksandria paskaro la du plej fruaj Paskoj de la 19-jara ciklo juda i°is la plej malfruaj (Šar ■ovitaj je tuta monato, °is la sekva plenluno).

Fakte, pri la ekvinoksa dato oni ankorař hezitis. Lař la aleksandrianoj °i estis je la 21a de Marto; lař la malnova Roma tradicio, je la 25a (kp Kristnaskon je la 25a de Decembro); sed ■ajnas, ke por la papoj de Romo °i estis je la 18a de Marto. Tio eksplikus la skandalon de la jaro 387a.

Lař nuna kalkulo, en la jaro de la Nicea Koncilio la ekvinokso estis je la 20a de Marto, je 12h lař GrenviŠo (je 14h lař Aleksandrio).

Dionizio la Malgranda [525]

Post la skandalo de la jaro 387a imperiestro Teodozo komisiis al la papo de Aleksandrio prepari precizan paskaron; tian paskaron por la jaroj 153ľ247 de Diokleciano la tradicio atribuas al s-ta Cirilo.

Ses jarojn antař la fino de tiu paskaro ôskita monaÂoö Dionizio la Malgranda (Dionysius Exiguus) faris en Romo °ian dařrigon °is la fino de la Paska ciklo.

En la Aleksandria (= Ortodoksia) paskaro la Paska ciklo entenas 532 jarojn:

do, post Šiuj 28Î19 = 532 jaroj la Paskaj datoj en la Aleksandria paskaro ripeti°as.

La Paska tabelo de la humila monaÂo el Dobru°o rezultigis plurajn sekvojn:

(Strange, la esperantistoj skribas ôp.K.ö, kio ■ajnas implici kalkulon de post la morto de Kristo; pli konforma al la senco de la Dionizia erao estus ôjaro 1997a de Kristoö, kaj sekve, ôd.K.ö)

La Dionizia erao

Do, anstatař la jaron 248an de Diokleciano, tyranni potius, quam principis, impii et persecutoris, Dionizio indikis jaron 532an ab incarnatione Domini nostri Jesu Christi.

La Dionizia jaro 28Î19 = 532a estas la jaro 1285a de Romo. La jaro 1285á-á(532á-á1)á=á753a de Romo estas unua jaro de la Aleksandria lunciklo. Probable tiu koincido decidigis Dionizion; alivorte, la sola bazo de lia (kaj nia) erao estas la Aleksandria paskaro, historiaj faktoj °in ne subtenas.

Nu, la komencan jaron de la luncikloj la Aleksandria tradicio kalkulas lař la epoÂo de la Diokleciana erao, de ties unua jaro. Tiel la moderna kristana erao estas derivita de la epoÂa evento, per kiu ni komencis nian studon.

Verdire, atenta leganto probable rimarkis, ke Dionizio ■ovis sian epoÂon je unu jaro pli fruen. Tio iomete (je unu subtraho) simpligas la Paskan komputadon. Pravigi tiun ■ovon li povis tre facile: naskita en la unua jaro de lunciklo, Kristo enkarni°is en la antařa jaro, en la tago Anunciacia (la Aleksandria jarkomenco estas je la 29a de Ařgusto malnovstila).

La eraoj de Adamo

La Dionizia erao oportunas por komputi Aleksandrian paskaron, kaj tio estas °ia sola avanta°o. Sed kiel Šia flatema maniero dati per ôla jaroj de Viclipucli la Timindaö, °i maloportunas por dati la eventojn antařajn. La nuna maniero dati ilin per ôjaro ů a.K.ö, ■uldata al franca jezuito Petavio (1627; Dionysius Petavius, vulgare Denis Petau), estas plumpa kaj absurda:

Multe pli oportuna maniero estas elekti sufiŠe fruan epoÂon, tiel ke Šiuj datoj de la skribita historio estu 4-ciferaj naturaj entjeroj. Pluraj tiaj sistemoj ekzistis antař Dionizio.

Evidenta metodo fari tion estis preni la Malnovan Testamenton, kaj determini la daton de la mondokreo, kaj multaj esploristoj provis fari tion, lařeble akordigante la Bibliajn eventojn kaj la egiptajn kronikojn. Ho ve, la rezultoj diferencis je tutaj jarmiloj. Ekz-e la epoÂo de la nuna Izraelia kalendaro, disvasti°inta post la 9a jc, estas la 7a de Oktobro de la jaro 3761a a.K.; dum la antikvaj kalkuloj de Eřzebio de Cezareo donis 5199 a.K.

Tial oni konsideris pli fidindan metodon spekulativan.

Lař Biblio, Dio kreis Adamon en la 6a tago, supozeble Širkař la tagmezo; Jesuo mortis (kaj tiel elaŠetis la homon) vendrede (t.e. je la 6a tago), Širkař la tagmezo. Do, estas frapa analogio inter la kreo de la homo kaj lia rekreo.

Plue, la Skribo konstatas, ke ôĂe la Sinjoro unu tago estas kiel mil jaroj, kaj mil jaroj estas kiel unu tagoö (2Petro 3:8; Ps 90:4). Alivorte, krom la tago homa estas la Tago Dia, mil jarojn longa. Se Kristo rekreis la homon meze de la sesa tago, tio probable spegulis la ordon de la Diaj Tagoj.

Tiel 61 jarojn antař Diokleciano historiisto Julio Afrikano (Sextus Julius Africanus) ricevis la rondan nombron: 5500 jaroj de Adamo °is Kristo. Erao sufiŠe longa por kovri la tutan Biblian historion kaj eŠ Šiujn egiptajn troigojn de Manetono (Maneqţ n), kiuj nin ne atingis. Konsiderante, ke antař 10 mil jaroj ankorař estis la glaciepoko, oni nenion riskas perdi komencante jarkalkulon ekde antař 7500 jaroj de nun.

Evidente, tiu ronda nombro estis nur proksimuma orientilo, Šar kaj pri la Kristnasko, kaj pri la Krucumo datoj mankas. Tial necesis plua konsidero spekulativa.

La komenco de Šiuj cikloj [353]

Tiu kroma konsidero similis la metodon, poste aplikitan de Dionizio: certe, la mondokrea tempopunkto estas la komenco de Šiuj cikloj.

Ăi tie endas mencii la 15-jaran indiktan ciklon, tre gravan por la kronologio. Per jarnumeroj de tiu ciklo oni datis la oficialajn dokumentojn. En Hesperio la indiktoj postvivis °is 1806a, kiam Napoleono abolis la ôSanktan Roman Imperionö.

Do, en la jaro 69a de Diokleciano, imperiestro Konstancio oficialigis la eraon de Adamo, ař de la mondo (ť th ó pŇ toÓ kĎ smou, ó pŇ toÓ ' Adú m, anno mundi), kies epoÂo estas la dimanŠo, 1a de Septembro 5509 a.K. (la rusaj kronikistoj preferis Martan jarkomencon, do la vendredon, 1an de Marto 5508 a.K.).

Jen kiel tiu dato estis kalkulita.

La jaro 69a de Diokleciano estis la 9a en la 28-jara sunciklo, la 9a en la Siria lunciklo, kaj 11a indiktojaro. La numeron de la jaro 69a determinis la ekvacioj

N = 28ÎS + 9 = 19ÎL + 9 = 15ÎI + 11

La malpleja entjera solvo estas

N = 5861; S = 209; L = 308; I = 390

En la Oriento tiu erao estis konata kiel ôRomiaö (katŽ Ě wmaů ouj ). Dum kelkaj jarcentoj °i restis malpreferata pro la granda ařtoritato de la aleksandrianoj; sed post la islamaj konkeroj la rolo de Nov-Romo pligrandi°is, kaj la bizancanoj sukcesis enskribi tiun jarkalkulon en la regulojn de la Kvina-Sesa Koncilio. En Rusio °i estis uzata °is 1700, kiam Petro I ordonis uzi en la civila vivo la Dionizian eraon.

La Oka Tago

La jarmilaj limoj Šiam vekas intereson kaj timon. La Okcidento ial atendis mondofinon en la jaro 1000; nun oni antařdiras komputilajn misfunkciojn kaj sekvontajn bankajn kaj industriajn katastrofojn, Šar iuj malnovaj programoj, uzantaj du dekumajn ciferojn por prezenti la jaron, eble paneos en la jaro 99+1 (kaj eŠ se la komputiloj funkcios senerare, la atendo de la katastrofo povas °in provoki).

La Oriento ne atentis la jaron 1000an, cetere neniel rimarkindan. Angore °i atendis la jaron 7000an, pri kiu diris Gregorio de Nisa (334ľ394):

Fini°os Ši tiu semajno, mezuranta la tempon, kaj °in anstatařos la Oka Tago, la sekva eono ů Tiel renkonti°as en unu mistero la tago unua kaj la tago oka, koincidantaj en la tago DimanŠa, elirejo en la Eternonů

Verdire, homoj dotitaj je matematika intuicio, ekz-e Genadio de Novgorodo (├ňÝÝÓńŔÚ ═ţÔŃţ­ţń˝ŕŔÚ), komprenis ke la cikloj fini°os en la 7980a (512 15), kaj kura°e komputis la paskaron ôpor la oka jarmiloö.

Tamen la eventoj konfirmadis la apokalipsajn atendojn. En la jaro 6947a (1439) Johano VIII igis la ekleziestrojn subskribi la Florencan Union kun la Romaj herezuloj Ś kaj Dio ne povis lasi tion senpuna: antař ol pasis 14 jaroj falis Konstantinopolo, pereis la miljara Sankta Regno de la Romianoj (la jaro 6961a).

La Mezepoko fini°is [PIV]. Komence de la jaro 7001a Kolumbo malkovris Amerikon.

Kaj tute ╝use, en la jaro 7500a, disfalis Sovetio ů

Mondokreaj eraoj en Hesperio

En la jaro 1583a Jozefo Skali°ero (vulgare Joseph-Juste de la Scala) ripetis la Bizancajn kalkulojn, sed ricevis alian epoÂon: la 1a de Januaro 4713 a.K.

La diferenco esti°is tial, ke Skali°ero, lař la kutimo de Aleksandrio kaj Romo, nombris la lunajn kaj sunajn ciklojn ekde la epoÂo de Diokleciano; dum Konstantinopolo, AntioÂio kaj la judoj uzis la praan Âaldean numeradon (kies luna ciklo postrestas la Aleksandrian je 3 jaroj, la suna diferencas je 11 jaroj kaj 3 monatoj).

Skali°ero ne estis tre originala, li ripetis la rezonojn kaj kalkulojn faritajn pli ol mil jarojn antaře. Sed °uste lian adapta╝on akceptis la Okcidenta scienco, kaj nun °i estas internacia normo: en geofiziko kaj kronologio oni datas per la tagnumeroj, kalkulataj de la Skali°era epoÂo. Tian tagnumeron oni nomas ôJulia diurnoö ař ôJulia datoö, kaj mallonge skribas JD. Ekz-e la Dionizia epoÂo estas je 1 721 058 JD. Do, per tiu datado ankař la moderna scienco nerekte oma°as Dioklecianon.

La nomo ôJulia datoö ial °enas la Okcidentajn sciencistojn. Ili malvolas allasi, ke ôla bazo de la scienca kronologioö havu rilaton al la ômalperfektaö Julia kalendaro. La rilato tamen estas simpla kaj nekontestebla, Šar la cikla kalkulo sencas nur en la Julia kalendaro. La malnova Grande Larousse amuze senkulpigas Skali°eron, asertante ke li mortis tro frue, kaj tial ne povis profiti de la Gregoria reformo. Evidente, la franca enciklopediego konfuzis Jozefon Skali°eron kun lia patro Julio, kiu efektive mortis en la 1558a. La germana dtv-Brockhas-Lexikon, por savi la konjekton, aplombe asertas ke Jozefo Skali°ero nomis sian sistemon per la antařnomo de sia patro. Tre bizara Okcidenta kutimo.

La Gregoria reformo

Fakte Skali°ero publikigis sian kronologian verkon je la sekva jaro post la realigo de la Gregoria reformo, kaj °is sia morto li batalis kontrař tiu reformo.

La Julia kalendaro kalkulas per jarkvaroj, la Gregoria, per jarkvarcentoj. Estas du sekvoj:

  1. la Gregoria kalendaro pli °uste spegulas la sezonan ciklon ol la Julia (la diferenco estas 3 tagoj por Šiuj 400 jaroj);
  2. en la Gregoria kalendaro ne nur jarcentoj, sed eŠ jarmiloj havas varian dařron.

Por Skali°ero, ôla patro de la scienca kronologioö kaj protestanto, tiu dua konsidero estis ne malpli grava ol la konfesiaj diferencoj.

El la eklezia vidpunkto, la reformo ruinigis la tutan in°enian konstrua╝on de la Aleksandria paskaro, kaj kun °i la bazon de la Dionizia erao: elekti la kvaran jaron post la morto de Herodo kiel kristanan epoÂon i°is pura arbitra╝o, kaj la vaganta Pasko, sensenca╝o.

La vaganta Pasko

Evidente, la kristana Pasko estas speco de datreveno. Sed kial °i vagas?

La respondo de Gregorio XIII probable estus romane klara (kaj plata): Tiel decidis la Niceaj patroj. EŠ akceptante tiun miton, oni povus demandi: Kial ili tiel decidis?

ôDatrevenoö estas nocio relativa, dependa je kalendaro. Kio estas fiksita dato lař unu kalendaro, povas esti vaganta lař alia.

La turkoj venkoprenis Konstantinopolon je la 29a de Majo 1453, alivorte je la 20a de ěumada-al-ulja de la jaro 857a de He°iro. Sekvajare, je la 29a de Majo, la grekoj servis funebran meson okaze de la unua datreveno de la morto de sia lasta imperiestro, pereinta dum la sturmo. Sed la turkoj festis la unuan datrevenon de sia venko 11 tagojn pli frue, la 20an de ěumada-al-ulja, kiam la kristanoj ankorař havis la 18an de Majo.

Ăar la dato de la Paska evento estas sciata nur lař la juda kalendaro, tial la dato de la kristana Pasko restis ligita al la juda kalendaro: Relevi°o je dimanŠo post PesaÂo (eventuale, 5 semajnojn pli malfrue, pro la sunkulta korekto de s-ta Konstanteno). La tradicia paskaro resumis tiun rilaton en la terminoj de la Julia kalendaro.

Kiam Gregorio XIII ■an°is la kalendaron, la Gregoria Pasko ekvagis tute sendepende je la juda kalendaro, kaj tial tute sensence. Ekz-e en la jaro 1997a PesaÂo okazis je la 22a de Aprilo, la Ortodoksia Pasko je la sekva dimanŠo, la 27an (14an), kaj la Gregoria antařis PesaÂon (je la 30a de Marto); simile estos en la jaro 2005a; inter tiuj jaroj la Gregoria Pasko sekvos PesaÂon. Cetere, malgrař la anatemo de papo Viktoro, la Gregoria Pasko povas koincidi kun PesaÂo (ekz-e en 1981a).

Tiel la Okcidenta Pasko tute forrompi°is de la Malnovtestamenta, kaj tre konsekvence la Dua Vatikana Koncilio deklaris (je 1963-12-04 per 2057 voŠoj kontrař 4):

La Koncilio ne kontrařas fiksi la Paskan tagon je ioma dimanŠo lař la Gregoria kalendaroů

Partieco

En la verkoj kronologiaj estas amuza partieco pri la aferoj kalendaraj. Plurfoje mi vidis unu saman fakton kaj eŠ parolturnon, (mis)prezentita favore al la vidpunkto Gregoria-Okcidenta-bol■evisma ař Ortodoksia-Julia:

Gregoriistoj:

Juliistoj:

Tial la grandaj sciencistoj, kiel ů Koperniko interesi°is pri la kalendara problemo ů

Koperniko uzis egiptajn jarojn, kaj malakceptis la inviton partopreni en preparo de la kalendara reformo .

La granda Kepler, kvankam protestanto, entuziasme salutis la Gregorian reformonů

La granda Kepler entuziasme akceptis la Skali°eran sistemonů

La eminentaj kronologoj, kiel Petavio, tuj akceptis la Gregorian reformon, kaj Skali°ero, per siaj kritikaj rimarkigoj, kontribuis al klarigado de kelkaj problemoj.

Skali°ero °is sia morto batalis kontrař tiu reformo.

Antař nelonge mi ařskultis prelegon de eminenta ařstra profesoro, lař kiu la Gregoria kalendaro estas necesa Šar ônacioj civilizitaj, agrokulturaj, bezonas stabilan kaj °ustan sezonciklan kalendaronö.

La argumento estas mirinde malforta.

Unue, la plej grandaj kaj antikvaj civilizoj agraj, komencante de la egipta kaj Šina, ne uzis sezonan kalendaron.

Due, la klimataj ■an°oj estas je tutaj grandoordoj pli grandaj ol la ekarto de la Julia kalendaro. En la Mezepoko kaj fojfoje eŠ post la Gregoria reformo Tamizo kaj Sejno vintre glacii°is (la Rememoroj de duko de Saint-Simon mencias tion por 1709); kompare kun tia klimata evoluo, Šu atentindas la 2ľ3-taga ekarto kiun de tiam akumulis la Julia kalendaro?

Trie, ôpro la stabilecoö la papo ■ovis la kalendaron je 10 tagoj, kio °uste kontrařas la argumenton pri seninterrompa tradicio. La Julia kalendaro akumulas tian ekarton dum 13 jarcentoj. Klara ekzemplo pri ôkuracilo pli malbona ol la malsanoö.

Kvar eraoj

Fakte, la termino ôprintempa ekvinoksoö ne konvenas al nia lingvo tutmonda; Šar en la suda duonglobo la antařpaska ekvinokso okazas ařtune.

En la mondo estas alia tradicio, uzi nomon Zodiakan: la Ůafa ekvinokso. Ankař °i estas fu■a, kvankam ne space sed tempe.

Ăar pro la precesio, dum la sezona jaro Tero ne faras plenan cirklon Širkař Suno: mankas 50 . La stela jaro, t.e. la periodo dum kiu Suno revenas al sia pozicio inter la senmovaj steloj, je 20m24s pli longas ol la jaro tropika (resp. je 19m58s ol la avera°a jaro Gregoria). Tial la ekvinoksaj tempopunktoj movi°as fruen en Zodiako (je 1 dum 72 jaroj: 50 72 = 3600 = 60ó ; je tuta signo Zodiaka, t.e. je 30 , dum 2160 jaroj).

Dum la komenca periodo de la Bizanca erao la ôprintempaö ekvinokso estis en la ěemeloj ` . La °emelaj re°oj estis karakteriza trajto de la praa sociordo, kaj nin atingis kelkaj mitoj pri tio. Kaj en Biblio la socian historion de la homaro komencas la murdo de milda nomado Habel fare de lia perfortema frato, terkulturisto Kain.

En la komenco de la skribita historio (kiam cetere aperis la skribo mem) tiu ekvinokso pasis en la Bovon. De tiu tago komenci°adis la jaro, tial °is nun multaj alfabetoj komenci°as per A (alfa, el la fenica alef, t.e. bovo; renversita _ , " , a ). En tiuj tagoj, inter la 1a kaj 11a de Nisano, okazis granda festo: Marduko (t.e. Amar-Utuk, ôla bovido Utuö) revenis el Infero kaj venkis la perfidulon Ereo.

Pasis jarcentoj, emblemo de la unua monato i°is la Ůafo. Tiam la Eternulo ordonis al Abrahamo oferi ■afojn, kaj al Moseo, batali kontrař la Ora Bovido. Ůafo estis Šefa oferbesto de la Malnovtestamenta erao; tiam HiparÂo malkovris la precesion; de tiam ^ (la Ůafo) simbolas la printempan ekvinokson. ôMi estas la Alfa kaj la Omegaůö deklaris la Ůafido [Apok. 21:13].

En la erao de la martiroj la ekvinokso jam estis en la Fi■oj: i . Ekde la Âaldea mito pri Fi■viro tiu signo apartenis al la Mesio. La unuaj kristanoj sin rekonis per la vorto ä cq Ţ j (fi■o), kiun cetere oni malŠifris per ' I h s o Ó j C r i s t Ň j Q e o Ó U ä Ň j S w t r (Jesuo Kristo Dia Filo, Savanto).

Kaj fine de la Granda Ciklo Mondokrea la ekvinokso kun la Gregoria 21a de Marto jam delonge estos en la Amforo: h . Fakte, tio estas la Šefa avanta°o de la Gregoria Kalendaro: la koncerna ekvinokso plu restos Marta.

Konkludo

La Gregoria reformo sennecese malsimpligis la kalendaron. La kalendaro i°is malpli sistema, Šar bazita sur du tempounuoj (tago kaj jaro). La longo de jarcentoj i°is varia. En la kronologio, al la epoÂa rompo, kařzita de mankanta jaro nula, aldoni°is novaj rompopunktoj: la datoj de transiro al la Gregoria kalendaro. EŠ la difino de la Gregoria kalendaro estas iom dubinda.

La kalendaro Julia ebligas regulan seninterrompan kalkulon de diurnoj por la tuta skribita historio; vd ekzemplan tabelon. La Fundamenta Krestomatio entenas artikolon Fingra kalendaro de J. Grohn montrantan kiel oni povas mense (ař pli °uste, fingre) kalkuli datojn ene de jaro. Fakte la metodo estas la malnova rusa Ô­U÷hŰh˛ţ (lařvorte, ôen-mano-jaroö), Latine litterŠ dominicales (dimanŠaj literoj). Por tio necesas nur scii la ôliteronö de la jaro. Por la jaro Julia °i facile kalkuleblas el la jarnumero. Por la kalendaro Gregoria tio i°is pli komplika, kaj ne plu uzata.

Nu, en la moderna mondo oni povas presi kalendarajn tabelojn, ař oni povas havi elektronikan kalendaron, kiu rapide faras tiun pli komplikan komputadon. Tio funkcias por la proksimaj datoj, sed verkante °eneralan programon oni renkontas problemon: kio estas la °usta difino de la Gregoria kalendaro?

La sola difina dokumento estas la papa dekreto. ěi deklaras la celon fiksi la ekvinokson je ô°ia °usta lokoö (tia °i ial prezentas la 21an de Marto); kaj donas algoritmon. Nu, la algoritmo ekartas de tiu dato je 1 tago dum 3280 jaroj. Se oni volas determini la Gregorian daton de la Skali°era epoÂo, oni devas elekti inter la papa algoritmo kaj la fiksita ekvinokso. Mi konas du programojn, kiuj malsame solvas tiun problemon, kaj sekve liveras malsamajn datojn.

Do, la Gregoria kalendaro havas unu veran avanta°on (pli °uste respondas al la sezona ciklo), sed en la praktiko, por la vivo de individuo tiu precizigo estas nerimarkebla. La diferenco aperas kiam oni konsideras jarcentojn kaj jarmilojn. Sed °uste por trakti la jarmilojn oni Šiam uzas la Julian kalendaron (en la Okcidento, Šiuj datoj °is la 4a de Oktobro 1582, ekz-e la Bartolomea nokto, estas Juliaj; ekde la sekva tago, 15a de Oktobro 1582, Gregoriaj).

La sola nekontestebla avanta°o de la Gregoria kalendaro estas °ia disvasti°o. Unu fu■a normo estas pli bona ol multe da bonaj. Oni profitu tiun avanta°on, sed oni ne pretendu tiu fu■a╝o per si mem estas pli perfekta ol la pli fruaj kalendaroj.

Bizance

Dionizie

Evento

0001

Septembro 1

5509 a.K.

Bizanca epoÂo (katú Ě w maů oj )

0017

Ařgusto 29

5493 a.K.

Aleksandria epoÂo (katú ' A nnianŇ n)

0786

Januaro 1

4713 a.K.

Skali°era epoÂo

1268

Julio 19

4241 a.K.

Egipta epoÂo Siriusa

1449

Oktobro 7

3761 a.K.

Juda epoÂo mondokrea

2407

Februaro 18

3102 a.K.

Hinda epoÂo de ôNigra Jungoö (Kalijuga)

3112

 

2397 a.K.

EpoÂo de la Šina cikla erao

4733

Julio1

776 a.K.

Unua olimpiado

4756

Aprilo 21

753 a.K.

EpoÂo de Romo (ab U.C.)

4762

Februaro 26

747 a.K.

EpoÂo de Nabonasaro

5198

Oktobro 1

312 a.K.

EpoÂo de la Seleřkida erao

5505

Marto 12

4 a.K.

Mortis Herodo

5509

Januaro 1

1

Dionizia epoÂo

5545

Marto 16

37

Mortis Tiberio

5792

Ařgusto 29

284

EpoÂo Diokleciana

6170

Julio 16

662

He°iro

6961

Majo 29

1453

Konstantinopolo prenita de la turkoj

7091

Okt 4/5 : 4/15

1582

La Gregoria reformo

7505

Novembro 15 : 28

1997

Mi tajpis Ši tiun linion

7980

Ařg 31 : Sept 15

2472

Fino de la Granda Ciklo Mondokrea

Glosoj

epoÂo: la origino de erao, greke Ö pocż . La vorton epoko ni rezervas por la pli komuna senco (dařro, ekz-e Mezepoko).

Hesperio: ôla lando de Vesperoö, nomo de la Okcidenta duono de Romio.

komputi: apliki algoritmon por solvi taskon. En la Mezepoko komputisto (computista) estis persono komisiita pri paskodata komputado (computus).

paskaro: tabelo de Paskaj datoj; pli °enerale, la reguloj por determini tiujn datojn.

PesaÂo: Malnovtestamenta, juda Pasko.